Oświetlenie ewakuacyjne jest wymagane wtedy, gdy zanik zasilania podstawowego mógłby zagrozić życiu lub zdrowiu ludzi, spowodować poważne zagrożenie środowiska albo znaczne straty materialne. Obowiązek wynika przede wszystkim z § 181 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, a szczegółowe przypadki wskazuje § 181 ust. 3. Dotyczy między innymi określonych sal, garaży, szpitali, budynków wysokich i wysokościowych oraz dróg ewakuacyjnych.
Podstawa prawna obowiązku
Oświetlenie ewakuacyjne jest częścią oświetlenia awaryjnego. Uruchamia się automatycznie po zaniku oświetlenia podstawowego i ma umożliwić rozpoznanie drogi wyjścia, bezpieczne opuszczenie zagrożonego miejsca oraz zlokalizowanie sprzętu przeciwpożarowego i punktów alarmowych.
§ 181 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. stanowi, że budynek, w którym zanik napięcia może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia, poważne zagrożenie środowiska albo znaczne straty materialne, należy zasilać co najmniej z dwóch niezależnych, samoczynnie załączających się źródeł energii i wyposażyć w samoczynnie załączające się oświetlenie awaryjne – zapasowe lub ewakuacyjne.
Nie należy utożsamiać obu tych funkcji. Oświetlenie ewakuacyjne służy bezpiecznemu wyjściu ludzi z budynku. Oświetlenie zapasowe pozwala kontynuować określone czynności po awarii zasilania. Zapasowe nie zastępuje więc automatycznie oświetlenia ewakuacyjnego, ponieważ instalacje mają inne cele i parametry.
W jakich obiektach oświetlenie ewakuacyjne jest wymagane?
Sam fakt, że w budynku przebywają ludzie, nie wystarcza do zastosowania jednej, uniwersalnej reguły. Znaczenie mają przeznaczenie obiektu, powierzchnia pomieszczenia, liczba użytkowników, wysokość budynku, sposób oświetlenia oraz możliwość bezpiecznego poruszania się po drogach ewakuacyjnych.
| Typ obiektu lub pomieszczenia | Kryterium wymagające oświetlenia |
|---|---|
| Widownie kin, teatrów, filharmonii i inne sale widowiskowe | Oświetlenie stosuje się w pomieszczeniach tego rodzaju, a w przypadku wskazanych sal także przy przeznaczeniu dla ponad 200 osób. |
| Audytoria, sale konferencyjne, czytelnie, lokale rozrywkowe i sale sportowe | Pomieszczenia przeznaczone dla ponad 200 osób. |
| Pomieszczenia wystawowe w muzeach | Obowiązek dotyczy pomieszczeń wystawowych. |
| Garaże | Garaże o powierzchni netto ponad 1000 m², oświetlone wyłącznie światłem sztucznym. |
| Budynki użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego, produkcyjne i magazynowe | Pomieszczenia o powierzchni netto ponad 2000 m². |
| Szpitale i obiekty dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się | Oświetlenie na drogach ewakuacyjnych. |
| Budynki wysokie i wysokościowe | Oświetlenie na drogach ewakuacyjnych w budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego. |
| Budynki tymczasowe | Jeżeli są przeznaczone na widowiska lub inne zgromadzenia ludzi. |
Oświetlenie może być wymagane także na drogach ewakuacyjnych prowadzących z pomieszczeń objętych obowiązkiem oraz na drogach oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym. Ostateczną ocenę wykonuje się dla konkretnego układu funkcjonalnego budynku, a nie tylko dla pojedynczej oprawy czy pomieszczenia.
Gdzie umieszcza się oprawy ewakuacyjne?
Rozmieszczenie opraw wynika z projektu oraz wymagań technicznych właściwej normy, w szczególności PN-EN 1838. Oprawy i podświetlane znaki powinny wskazywać kierunek do bezpiecznego miejsca, a nie tylko zapewniać przypadkowe źródło światła. Kluczowe punkty obejmują:
- drzwi wyjściowe przeznaczone do ewakuacji;
- schody, tak aby każdy stopień był bezpośrednio oświetlony;
- zmiany poziomu podłogi, zmiany kierunku i skrzyżowania korytarzy;
- wyjścia ewakuacyjne, znaki bezpieczeństwa oraz wyjścia końcowe na zewnątrz;
- punkty pierwszej pomocy, urządzenia przeciwpożarowe i przyciski alarmowe.
W pobliżu sprzętu przeciwpożarowego, przycisków alarmowych i punktów pierwszej pomocy należy zapewnić warunki pozwalające szybko rozpoznać oraz użyć tych urządzeń. Wymagane natężenie i sposób pomiaru zależą od przyjętej edycji normy oraz rozwiązania projektowego. Dla dróg ewakuacyjnych norma PN-EN 1838 wskazuje między innymi minimalne natężenie oświetlenia na osi drogi oraz wymagania dotyczące równomierności, czasu zadziałania i czasu pracy.
Jakie przepisy i normy mają zastosowanie?
Podstawę prawną i techniczną tworzą przede wszystkim następujące dokumenty:
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, w tekście jednolitym wskazywanym jako Dz.U. 2022 poz. 1225;
- PN-EN 1838, dotycząca zastosowania oświetlenia awaryjnego, w tym oświetlenia dróg ewakuacyjnych, stref otwartych i stref wysokiego ryzyka;
- PN-EN 50172, określająca zasady systemów awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, ich testowania, konserwacji i dokumentowania;
- przepisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej budynków, które traktują oświetlenie awaryjne jako urządzenie przeciwpożarowe.
Projekt instalacji powinien zostać uzgodniony z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. Dotyczy to także oceny przyjętego zasilania, rozmieszczenia opraw, znaków ewakuacyjnych, czasu działania oraz sposobu prowadzenia przewodów. Uzgodnienie projektu nie zastępuje późniejszych prób, pomiarów i konserwacji.
Dynamiczne oświetlenie ewakuacyjne może wspierać kierowanie ruchem w złożonych obiektach, ale nie zastępuje podstawowego systemu wymaganego przez przepisy. Jego zastosowanie wymaga analizy kompatybilności urządzeń i zasad utrzymania.
Jak testować i konserwować system?
Oświetlenie ewakuacyjne musi być utrzymywane w stanie gotowości. Przeglądy wykonuje się zgodnie z dokumentacją techniczną, instrukcjami producenta i PN-EN 50172, nie rzadziej niż raz w roku, chyba że producent lub warunki obiektu wymagają częstszych czynności. Typowy zakres kontroli obejmuje:
- Test codzienny – wzrokowe sprawdzenie wskaźników i gotowości systemu, szczególnie w instalacjach zasilanych centralnie.
- Test comiesięczny – krótką symulację zaniku zasilania podstawowego, sprawdzenie przełączenia każdej oprawy i znaku oraz ocenę ich czystości i stanu technicznego.
- Test coroczny – sprawdzenie pracy opraw przez pełny znamionowy czas działania awaryjnego określony dla instalacji, a następnie kontrolę powrotu zasilania i ładowania akumulatorów.
- Dokumentowanie – wpisanie daty, zakresu testu, usterek, napraw i zmian w instalacji do dziennika zdarzeń.
Przed dopuszczeniem systemu do użytkowania należy wykonać próby i badania potwierdzające prawidłowe działanie. Właściciel lub zarządca budynku odpowiada za zapewnienie przeglądów, usuwanie usterek i przechowywanie dokumentacji.
W skrócie: oświetlenie ewakuacyjne jest wymagane nie tylko w dużych obiektach. Obowiązek może wynikać z rodzaju pomieszczenia, liczby osób, powierzchni, wysokości budynku, sposobu oświetlenia oraz ograniczonej możliwości poruszania się użytkowników. W razie wątpliwości projekt i ocenę istniejącej instalacji należy powierzyć projektantowi oraz rzeczoznawcy do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.
Artykuł ma charakter informacyjny. Przy projektowaniu, przebudowie i odbiorze instalacji należy sprawdzić aktualne brzmienie przepisów, zastosowane normy oraz wymagania właściwe dla konkretnego obiektu.
