Chrabąszcz majowy – opis gatunku, występowanie, ciekawostki

Chrabąszcz majowy to duży, brunatny chrząszcz o długości 20–35 mm, którego larwy – pędraki – potrafią przez kilka lat niszczyć korzenie roślin uprawnych i trawników. Dorosłe owady latają głośnymi rojami w maju i czerwcu, ogryzając liście młodych drzew liściastych i owocowych. Jeśli chcesz lepiej poznać jego wygląd, cykl życia, występowanie w Polsce i ciekawostki związane z tym gatunkiem, przeczytaj dalszą część artykułu.

Jak rozpoznać chrabąszcza majowego?

Im bardziej przyjrzysz się temu owadowi, tym łatwiej odróżnisz go od innych dużych chrząszczy spotykanych w ogrodzie czy parku. Chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha) ma ciało owalne, lekko wydłużone, o długości od 20 do 35 mm, w mocnym pancerzu o brunatnym odcieniu. Głowa i tułów są ciemne, a na bokach odwłoka widoczne są wyraźne białe plamki ułożone w rząd, które tworzą charakterystyczny „boczny pasek”.

Pokrywy skrzydłowe są jasnobrązowe lub brunatne i mogą różnić się nieco odcieniem między poszczególnymi osobnikami. Na końcu odwłoka znajduje się tzw. pygidium – wydłużony „kolec kuprowy”, u samca tępo zakończony i lekko odstający, u samicy krótszy, bardziej zaostrzony i podgięty ku dołowi. To właśnie kształt tego fragmentu ciała bywa używany do odróżniania gatunku od blisko spokrewnionego chrabąszcza kasztanowego.

Warto zwrócić uwagę na czułki, które mają wachlarzykowate zakończenia. U samca wachlarz zbudowany jest z 7 rozszerzonych członów i jest bardzo okazały, u samicy z 6 członów – krótszy i delikatniejszy. Ten „wachlarzyk” służy do odbierania bodźców zapachowych, głównie feromonów. Odnóża są silne, brunatne, dobrze przystosowane do wspinania się po pniach i gałęziach drzew. W połączeniu z mocnym, gryzącym aparatem gębowym pozwalają owadowi swobodnie żerować na liściach i młodych pędach.

Jak wyglądają pędraki?

Larwalne stadium tego gatunku – pędrak – ma zupełnie inny wygląd niż chrząszcz dorosły. To gruba, białożółta larwa, zgięta w charakterystyczny kształt litery „C”, z trzema parami dobrze widocznych odnóży tułowiowych. W końcowym, trzecim stadium (L3) osiąga nawet do 6 cm długości, co sprawia, że łatwo ją zauważyć w przekopanej glebie lub pod darnią. Pędraki mają ciemniejszą głowę z silnymi żuwaczkami, którymi podgryzają korzenie roślin.

Gdzie i kiedy występuje chrabąszcz majowy?

Ten gatunek jest szeroko rozpowszechniony niemal w całej Europie, a w Polsce uznawany jest za pospolity i liczny. Najczęściej obserwuje się go w krajobrazie rolniczo-leśnym: na skrajach lasów, wzdłuż alei drzew, w parkach, sadach, ogrodach i na leśnych polanach. Dorosłe owady – zarówno imago, jak i pędraki – zimują w glebie na głębokości około 1 metra, gdzie temperatura jest bardziej stabilna.

Rok 2026, podobnie jak poprzednie sezony, pokazuje wpływ ocieplenia klimatu na termin pojawu tego chrząszcza. Tradycyjnie jego nazwa wiązała się z majem, ale w ostatnich latach masowe loty zaczynają się często już pod koniec kwietnia, a zdarzają się jeszcze w czerwcu, a nawet na początku lipca. Loty odbywają się ciepłymi wieczorami, zwykle w bezwietrzną pogodę – wtedy nad koronami młodych drzew zbierają się głośne, brzęczące roje.

Jak zachowuje się chrabąszcz majowy w ciągu doby?

W dzień dorosłe owady przesiadują głównie na liściach drzew liściastych – najczęściej dębów, brzóz, wierzb, buków, topól, jarzębów oraz drzew owocowych. Przywierają wtedy do liści i pędów, co utrudnia ich zauważenie z ziemi. O zmierzchu wylatują z koron, odbywając głośne loty godowe wokół drzew. Taki rój, trwający zwykle około 6 tygodni, nazywany jest rójką i kończy się zapłodnieniem samic.

Sceneria nocnego lotu bywa bardzo spektakularna. Nad koronami drzew krąży dziesiątki lub setki chrząszczy, które wydają charakterystyczny, „bombowcowy” dźwięk. W tym samym czasie pojawiają się nietoperze, niemal bezszelestnie polujące na owady w locie. W wielu miejscach Europy, także w Polsce, chrabąszcze stanowią ważny element diety kilku gatunków nietoperzy, które wykorzystują ten sezonowy „bufet” wiosną.

Masowe rójki chrabąszcza majowego pojawiają się zwykle co 3–4 lata, co wynika z długości jego cyklu rozwojowego sięgającego 3–5 lat.

Jak przebiega cykl życia chrabąszcza majowego?

Życie tego owada to klasyczne przeobrażenie zupełne: jajo – larwa – poczwarka – imago. Cały cykl trwa najczęściej 3–4 lata, choć w chłodniejszym klimacie może się wydłużyć nawet do 5 lat. Z punktu widzenia rolnika czy ogrodnika najważniejsze są lata, gdy w glebie dominuje stadium larwalne, czyli pędraki.

Składanie jaj

Podczas rójki w maju i czerwcu zapłodnione samice opuszczają korony drzew i zaczynają poszukiwanie odpowiednich miejsc do składania jaj. Wykopują w glebie korytarze na głębokość 10–15 cm, zwykle w pobliżu drzew lub na zacisznych fragmentach pola i trawnika. W jednym złożu umieszczają 15–20 jaj, a łącznie w życiu składają około 60–100 sztuk. Po zakończeniu składania jaj – zwykle w czerwcu – samice zamierają.

Rozwój pędraków

Po około 3 tygodniach z jaj wylęgają się młode pędraki (stadium L1), które początkowo żerują w warstwie próchnicznej gleby, korzystając głównie z butwiejących resztek roślinnych i cienkich korzonków. W kolejnych miesiącach przechodzą do stadium L2, a następnie L3 – w każdym roku dwukrotnie linieją. Najmniejszą szkodliwością cechują się larwy w stadiach L1 i L2, ponieważ preferują martwą materię organiczną.

Największym problemem dla roślin są jednak pędraki w stadium L3. Na tym etapie żerują intensywnie na żywych korzeniach roślin uprawnych, sadzonek drzew, trawnikach i roślinach ozdobnych. Właśnie wtedy osiągają znaczne rozmiary – do 6 cm – i mogą powodować widoczne szkody. Zimą schodzą na głębokość około 1 metra, gdzie temperatura w glebie pozwala na bezpieczne przetrwanie chłodnych miesięcy.

Przepoczwarczenie i zimowanie imago

W trzecim lub czwartym roku rozwoju, pod koniec lata, larwy przestają żerować i tworzą w glebie komory poczwarkowe. Dochodzi tam do przepoczwarczenia, a wczesną jesienią pojawiają się młode chrząszcze, które pozostają jednak pod ziemią. Dopiero kolejnej wiosny – w kwietniu lub maju – dorosłe imago wychodzi na powierzchnię, rozpoczynając nową rójkę i następny cykl pokoleniowy.

Największe straty w uprawach powodują pędraki w ostatnim stadium, gdy ich długość sięga do 6 cm, a żerowanie obejmuje grube, żywe korzenie roślin.

Jakie szkody wyrządza chrabąszcz majowy?

Z perspektywy ochrony roślin, zagrożenie związane z tym gatunkiem ma dwa oblicza: uszkodzenia liści przez dorosłe chrząszcze oraz niszczenie systemów korzeniowych przez pędraki. Skala problemu bywa tak duża, że w Polsce obserwowano już powierzchnie lasów uszkodzone przez larwy tego gatunku sięgające nawet kilkudziesięciu tysięcy hektarów.

Szkody powodowane przez dorosłe chrząszcze

Dorosłe osobniki żerują na liściach drzew liściastych, szczególnie młodych. Zgryzają blaszki liściowe i młode pędy, co może prowadzić do niemal całkowitego ogołocenia korony młodego drzewa. Najbardziej narażone są sady, szkółki drzew owocowych, nasadzenia alejowe i młodniki leśne. Przy dużej liczebności rojów w ciągu jednego sezonu może dojść do zamierania osłabionych roślin.

Dlaczego pędraki są większym problemem?

Podziemny tryb życia larw sprawia, że długo pozostają niewidoczne. Tymczasem to właśnie one odpowiadają za większość strat ekonomicznych. Pędraki w glebie podgryzają korzenie roślin uprawnych, krzewów jagodowych, warzyw korzeniowych, a także młodych drzew i krzewów ozdobnych. W uprawach rolniczych najczęściej szkody obserwuje się w ziemniakach, burakach, kukurydzy, zbożach oraz na trwałych użytkach zielonych.

Efekty ich żerowania to więdnięcie i żółknięcie roślin mimo prawidłowego podlewania, słaby wzrost, a w skrajnych przypadkach całkowite zamieranie. Na trawnikach pojawiają się żółte, wyschnięte łaty darni, które bardzo łatwo oderwać od podłoża – korzenie są przegryzione. W sadach i szkółkach drzewnych larwy uszkadzają system korzeniowy młodych drzewek, zwiększając ich podatność na suszę i choroby glebowe.

Jak ocenia się próg szkodliwości?

Aby ocenić, czy pędraki stanowią już realne zagrożenie ekonomiczne, stosuje się pojęcie progu szkodliwości. Dla wielu upraw przyjmuje się, że krytyczna liczebność to ponad 2 pędraki na 1 m² gleby. W praktyce prowadzi się tzw. test darni – wycina się fragment trawnika lub pola o wymiarach około 30 × 30 cm i liczy larwy obecne w wykopanej ziemi. Jeśli ich zagęszczenie przekracza przyjęty próg, uzasadnia to wdrażanie zabiegów zwalczających.

Próg szkodliwości dla wielu upraw szacuje się na ponad 2 pędraki na m², co oznacza konieczność podjęcia działań ochronnych.

Jakie ciekawostki wiążą się z chrabąszczem majowym?

Ten gatunek, choć dziś kojarzony przede wszystkim jako szkodnik, ma także ciekawą historię kulturową i biologiczną. W XIX wieku i na początku XX wieku w niektórych regionach Francji i Niemiec zbierano chrabąszcze w ogromnych ilościach – nieraz licząc je w tonach – aby ograniczyć szkody w rolnictwie. Zdarzało się, że owady te trafiały nawet do kuchni jako składnik nietypowych potraw.

We francuskiej i północnoheskiej tradycji ludowej istniał zwyczaj przygotowywania zupy z chrabąszczy, opartej na podsmażonych owadach, rosole i przyprawach. Dziś takie dania praktycznie zanikły, ale wracają czasem w dyskusjach o wykorzystaniu owadów jako potencjalnego źródła białka. Sam chrabąszcz majowy pozostaje jednak w Polsce przede wszystkim bohaterem wiosennych wspomnień – brzęczących rojów nad parkowymi alejami i pierwszych majowych obserwacji przyrodniczych dzieci.

Różnice między chrabąszczem majowym a kasztanowym

Dla osób interesujących się entomologią ciekawa jest także relacja między chrabąszczem majowym a jego bliskim krewniakiem, chrabąszczem kasztanowym (Melolontha hippocastani). Oba gatunki są bardzo podobne z wyglądu i trybu życia, ale drugi z nich jest zwykle nieco mniejszy, a jego pokrywy mają jaśniejszy, bardziej rdzawy odcień. Różni się także kształtem kolca na końcu odwłoka – u chrabąszcza kasztanowego jest on szerszy przy wierzchołku, niemal „łopatkowaty”. W praktyce w terenie często rozpoznaje się je łącznie jako majowe chrabąszcze, analizując szczegóły dopiero na zdjęciach lub pod lupą.

W Polsce oba gatunki mają status pospolity i nie są objęte ochroną. Ich liczebność bywa regulowana zarówno przez czynniki klimatyczne i zabiegi ochrony roślin, jak i przez naturalnych wrogów – nietoperze łowiące dorosłe owady oraz parazytoidy larw, takie jak niektóre muchówki (np. Dexia rustica), których larwy rozwijają się w ciele pędraków.